Đây là bài thứ hai trong series 9 bài “Thực Hành Shamanic — Hành Trình Từ Cổ Xưa Đến Hiện Đại” của Gaia Heart Living. Nếu bạn chưa đọc bài đầu tiên, hãy bắt đầu từ Thực hành Shamanic là gì? — Con đường 30.000 năm.
”Bạn có đang bịa ra điều này không?”
Đây là câu hỏi mà gần như ai cũng hỏi khi lần đầu trải nghiệm hành trình Shamanic.
Bạn nằm trong phòng tối, tiếng trống đều đặn vang lên, mắt nhắm lại — và rồi bạn thấy điều gì đó. Một cảnh quan hiện ra. Một con vật xuất hiện. Một cảm giác chân thực đến mức khiến bạn rùng mình. Rồi tâm trí lý trí lập tức lên tiếng: “Mình đang tưởng tượng thôi mà.”
Sandra Ingerman — một trong những nhà thực hành Shamanic được kính trọng nhất của phương Tây — đã ghi lại khoảnh khắc này. Khi những người mới bắt đầu hành trình đến thực tại phi thường, họ thường tự hỏi: “Tôi có đang bịa ra điều này không?” Và một pháp sư sẽ đáp: “Bạn có nhìn thấy nó, nghe thấy nó, hoặc cảm nhận nó không? Nếu có — bạn nghĩ mình đang bịa ra chuyện gì?”
Câu hỏi “có thật không?” — đó chính là cánh cửa mà mỗi chúng ta phải bước qua khi tiếp cận thực hành Shamanic. Và để bước qua được, chúng ta cần hiểu một nền tảng nhận thức luận mà các pháp sư đã sống theo suốt hàng chục nghìn năm: có hai thực tại, và cả hai đều có giá trị riêng.
Hai trạng thái ý thức — OSC và SSC
Trong bài trước, chúng ta đã biết Michael Harner dành cả đời nghiên cứu Shamanic trên toàn cầu. Một trong những đóng góp quan trọng nhất của ông là đặt tên và hệ thống hóa hai trạng thái ý thức cốt lõi:
- OSC (Ordinary State of Consciousness) — Trạng thái Ý thức Bình thường
- SSC (Shamanic State of Consciousness) — Trạng thái Ý thức Shamanic
Harner viết trong The Way of the Shaman: “Khi tham gia vào thực hành shaman, người ta di chuyển giữa OSC và SSC. Những trạng thái ý thức này là chìa khóa để hiểu thực tại bình thường và thực tại phi thường.”
Điều quan trọng nhất cần nắm ngay từ đầu: không có trạng thái nào ưu việt tuyệt đối. Mỗi trạng thái phù hợp với hoàn cảnh cụ thể. Harner dùng một ví dụ sinh động: rồng và các loài động vật mà chúng ta coi là “thần thoại” trong OSC lại “có thật” trong SSC. Ngược lại, những gì một người trải nghiệm trong SSC có thể bị người đang ở OSC coi là “ảo mộng.” Ông viết: “Cả hai đều đúng, khi nhìn từ trạng thái ý thức cụ thể của họ.”
Đây là một cách nhìn rất khác so với những gì hầu hết chúng ta quen thuộc. Thế giới hiện đại dạy chúng ta rằng chỉ có một thực tại — thực tại vật lý, đo đếm được, kiểm chứng bằng giác quan thông thường. Mọi thứ khác bị gán nhãn “tưởng tượng” hoặc “ảo giác.” Nhưng Shamanic — với 30.000 năm thử nghiệm — đề xuất một bức tranh rộng hơn.
Ordinary Reality và Nonordinary Reality
Trong cuốn Cave and Cosmos, Harner phát triển khái niệm này thêm một bước. Ông gọi hai thực tại là:
- Ordinary Reality (OR) — Thực tại Bình thường: nơi chúng ta sống, làm việc, nuôi gia đình. Đây là thực tại mà mọi người đều thấy và thống nhất.
- Nonordinary Reality (NOR) — Thực tại Phi thường: nơi pháp sư gặp gỡ các linh hồn, nhận thông tin chữa lành, và thực hiện hành trình. Đây không phải thực tại đồng thuận — không phải ai cũng nhìn thấy.
Harner viết rằng hai câu hỏi cơ bản nhất mà con người đặt ra là: “Liệu có nhiều hơn một thực tại?” và “Liệu chúng ta có cần phải một mình giải quyết những thách thức của sự tồn tại?” Sau hơn nửa thế kỷ thực hành và nghiên cứu, câu trả lời của ông cho cả hai là: không phải chỉ có một, và chúng ta không hề đơn độc.
NOR không phải là sản phẩm của trí tưởng tượng. Nó là một cõi có quy luật riêng, cư dân riêng, và thông tin có thể kiểm chứng được. Hàng nghìn người phương Tây — được thu thập trong dự án MONOR (Mapping of Nonordinary Reality) của Foundation for Shamanic Studies — đã báo cáo những trải nghiệm tương đồng đáng kinh ngạc khi hành trình đến các thế giới này, dù họ không hề biết về trải nghiệm của nhau.
Và chính điều này tạo nên vai trò đặc biệt của pháp sư: họ là những người có khả năng di chuyển giữa OR và NOR theo ý muốn, mang kiến thức từ thực tại phi thường về phục vụ cộng đồng trong thực tại bình thường.
Pháp sư bậc thầy — thành công trong cả hai thực tại
Một hiểu lầm phổ biến: pháp sư là người chỉ sống trong thế giới tâm linh, tách biệt khỏi đời thường. Harner bác bỏ hoàn toàn quan niệm này.
“Pháp sư có ưu điểm là có thể di chuyển giữa các trạng thái ý thức theo ý muốn. Anh ta có thể vào OSC và thành thật đồng ý với người bình thường về bản chất của thực tế từ góc độ đó. Sau đó, thầy cúng có thể quay lại SSC và trực tiếp xác nhận lời khai của những người khác đã báo cáo về kinh nghiệm của họ trong trạng thái đó.”
Pháp sư bậc thầy không phải người “lạc” trong cõi tâm linh. Ngược lại — họ là người thành công trong cả hai thực tại. Họ vận hành tốt trong đời sống thường nhật, đồng thời có khả năng tiếp cận NOR khi cần. Đó là sự cân bằng, không phải sự thoát ly.
Điều này cũng có ý nghĩa thực tế quan trọng: thực hành Shamanic không yêu cầu bạn từ bỏ đời sống bình thường, rời xa gia đình hay công việc. Harner đã chỉ ra rằng phương pháp Shamanic phù hợp với cuộc sống bận rộn hiện đại, “giống như nó phù hợp, ví dụ, với những người Eskimo, những người hàng ngày phải làm đầy các nhiệm vụ đấu tranh sinh tồn, nhưng buổi tối của họ có thể được sử dụng cho shaman giáo.”
Cognicentrism — thiên kiến mà ít ai nhận ra
Nếu hai thực tại này tồn tại song song, tại sao đa số người hiện đại lại khó chấp nhận? Harner có một thuật ngữ rất thú vị cho điều này: Cognicentrism — thiên kiến nhận thức.
“Những người có thành kiến nhất với khái niệm về thực tại phi thường là những người chưa bao giờ trải nghiệm nó. Điều này có thể được gọi là cognicentrism, tương tự trong ý thức với chủ nghĩa dân tộc.”
Hãy nghĩ về điều này: Chủ nghĩa dân tộc (ethnocentrism) là khi bạn tin rằng văn hóa của mình ưu việt hơn các văn hóa khác — thường chỉ vì bạn chưa từng trải nghiệm hay hiểu các nền văn hóa đó. Cognicentrism hoạt động tương tự, nhưng ở cấp độ ý thức: bạn tin rằng trạng thái ý thức bình thường là trạng thái duy nhất có giá trị — chỉ vì bạn chưa bao giờ bước vào trạng thái khác.
Một nhà nhân chủng học giỏi được đào tạo để tránh cạm bẫy của chủ nghĩa dân tộc — để hiểu một nền văn hóa dưới góc độ những giả định của chính nó. Harner đề xuất chúng ta cũng cần phát triển “thuyết tương đối về nhận thức” — khả năng tôn trọng và đánh giá các trạng thái ý thức khác nhau mà không vội phán xét trạng thái nào là “thật” hơn.
Điều này không có nghĩa là mọi trải nghiệm chủ quan đều đúng như nhau. Nó có nghĩa là chúng ta cần trải nghiệm trước, rồi mới đánh giá sau — thay vì bác bỏ một thực tại mà mình chưa bao giờ bước vào.
Biết, không phải tin
Có một sự phân biệt tinh tế nhưng cốt lõi trong Shamanic mà nhiều người bỏ qua: sự khác biệt giữa biết và tin.
Trong cuốn Cave and Cosmos, Harner viết:
“Các pháp sư không tin rằng linh hồn tồn tại hơn là bạn tin rằng gia đình, bạn bè và người quen của bạn tồn tại. Bạn biết gia đình, bạn bè và người quen của bạn tồn tại bởi vì bạn nói chuyện và tương tác với họ hàng ngày.”
Đây là điểm then chốt. Pháp sư không tin vào linh hồn — họ biết linh hồn tồn tại, vì họ tương tác với linh hồn thường xuyên trong NOR, giống như chúng ta tương tác với người thân trong OR. Đức tin thuộc về tôn giáo. Shaman giáo thuộc về trải nghiệm.
Harner cũng mô tả điều này trong một khía cạnh rộng hơn: nhiều người phương Tây đến với Shamanic chính vì họ đã “bỏ Thời đại Đức tin sau lưng.” Họ không còn chấp nhận niềm tin dựa trên lời kể của người khác từ hàng nghìn năm trước. Họ muốn tự mình kiểm chứng. Và Shamanic — với tư cách là phương pháp luận, không phải tôn giáo — cho phép chính xác điều đó.
Đó cũng là điều Ingerman ám chỉ khi bà viết: “Hầu hết mọi người đều nghĩ rằng chúng ta tin vào kinh nghiệm của mình. Đây không phải là sự thật; chúng ta trải nghiệm những gì chúng ta tin tưởng.” Niềm tin định hình nhận thức — và Shamanic mời bạn mở rộng niềm tin qua trải nghiệm trực tiếp, không phải qua giáo điều.
”Nhìn bằng trái tim”
Trong Shamanic, “nhìn thấy” có một ý nghĩa đặc biệt — rộng hơn nhiều so với thị giác thông thường. Harner giải thích:
“Trong Shamanic, ‘nhìn thấy’ cũng liên quan đến việc nhìn thấy bằng trái tim, hoặc biết trong trái tim của bạn rằng những gì bạn đang nhận thức là sự thật. Sự chắc chắn về cảm xúc này là nền tảng cho trải nghiệm của sự mặc khải trực tiếp.”
“Nhìn bằng trái tim” — đó không phải là một cách nói hoa mỹ. Đó là mô tả thực tế về cách pháp sư nhận thông tin trong SSC. Không chỉ qua hình ảnh, mà qua cảm giác, trực giác, âm thanh, và một sự “biết” sâu sắc mà khó diễn tả bằng ngôn ngữ thông thường.
Đây cũng chính là lý do vì sao khi lần đầu trải nghiệm hành trình Shamanic, nhiều người cảm thấy bối rối. Họ mong đợi sẽ “thấy” như xem phim — nhưng thay vào đó, họ “biết” một điều gì đó, hoặc “cảm nhận” một sự hiện diện. Và sự chắc chắn nội tâm đó có khi mạnh mẽ hơn bất kỳ hình ảnh nào.
Triết lý Gaia Heart Living — sống từ Trái Tim — giao thoa sâu sắc với nguyên tắc này. Trái Tim không chỉ là cơ quan cảm xúc — trong truyền thống Shamanic, nó là cơ quan nhận thức.
An toàn hơn giấc mơ
Một trong những lo ngại phổ biến nhất: “Liệu có an toàn không? Nhỡ tôi bị kẹt trong đó thì sao?”
Câu trả lời của Harner có lẽ sẽ khiến bạn bất ngờ: SSC an toàn hơn cả giấc mơ.
“Trong giấc mơ, bạn có thể không tự nguyện thoát khỏi một trải nghiệm hoặc cơn ác mộng không mong muốn. Ngược lại, một người tự nguyện tham gia vào SSC và vì đó là trạng thái tỉnh táo có ý thức, nên bất cứ lúc nào cũng có thể thoát khỏi nó, quay trở lại OSC.”
Hãy suy nghĩ về điều này: bạn đã bao giờ bị kẹt trong một cơn ác mộng và muốn tỉnh dậy mà không được chưa? Với SSC, điều đó không xảy ra. Bạn luôn giữ quyền kiểm soát. SSC là trạng thái tỉnh táo có chủ đích — bạn bước vào bằng ý định, và bạn có thể bước ra bất cứ lúc nào.
Harner còn nhấn mạnh: “Không giống như trải nghiệm sử dụng chất gây ảo giác, không có khoảng thời gian xác định về mặt hóa học mà người ta phải ở trong trạng thái ý thức bị thay đổi, và không có khả năng bị nhốt vào một ‘chuyến đi tồi tệ’.”
Và nếu bạn mất tập trung? Bạn đơn giản là trở lại OSC. Không có gì nguy hiểm xảy ra.
Tại sao Tự nhiên thiết kế cho ý thức thay đổi?
Một câu hỏi thú vị mà Harner đặt ra: nếu OSC là trạng thái “thật” duy nhất, tại sao não người lại sản xuất các chất thay đổi ý thức của riêng mình?
“Những tiến bộ gần đây trong ngành hóa thần kinh cho thấy não người mang các loại thuốc thay đổi ý thức của riêng mình, bao gồm các chất gây ảo giác như dimethyltryptamine.”
Nếu bản thân Tự nhiên đã đưa các chất này vào não bộ, điều đó gợi ý rằng “trạng thái ý thức bị thay đổi đôi khi vượt trội hơn trạng thái bình thường.” Không phải lúc nào — nhưng trong những hoàn cảnh nhất định, việc mở rộng nhận thức có thể mang lại lợi thế cho sự sinh tồn và phát triển.
Các vận động viên đỉnh cao bước vào “trạng thái dòng chảy” (flow state) khi đạt thành tích cao nhất. Pháp sư thổ dân Úc và lạt ma Tây Tạng sử dụng trạng thái xuất thần để “du hành nhanh” — chạy đường dài với tốc độ mà OSC không cho phép. Từ lâu, các pháp sư đã biết rằng “chỉ một trạng thái ý thức duy nhất là ưu việt trong mọi hoàn cảnh” là một giả định không chỉ sai mà còn nguy hiểm cho sức khỏe.
Hai thực tại và cuộc sống hàng ngày
Có lẽ bạn đang tự hỏi: tất cả những điều này liên quan gì đến cuộc sống thực của mình?
Câu trả lời: rất nhiều.
Khi bạn hiểu rằng có hai thực tại, bạn bắt đầu nhìn thế giới với chiều sâu hơn. Bạn nhận ra rằng những khoảnh khắc trực giác mãnh liệt, những giấc mơ sống động mang thông điệp, cảm giác “biết” một điều gì đó mà không giải thích được — tất cả không phải là sai lầm của tâm trí. Chúng có thể là những khoảnh khắc mà NOR chạm vào OR.
Bạn cũng hiểu tại sao Ingerman viết: “Mọi bệnh tật đều là nỗi nhớ nhà.” Khi chúng ta mất kết nối với những phần sâu nhất của bản thân — với NOR, với linh hồn, với thế giới vô hình — một phần nào đó trong chúng ta bắt đầu “nhớ nhà.” Và sự nhớ nhà đó có thể biểu hiện thành mệt mỏi, trầm cảm, cảm giác trống rỗng, hay mất phương hướng.
Shamanic không hứa hẹn giải quyết mọi vấn đề. Nhưng nó mở ra một cánh cửa mà nhiều người thậm chí không biết là tồn tại — cánh cửa dẫn đến một nửa thực tại mà chúng ta đã quên.
Cánh cửa đang mở
Từ bài trước, bạn đã biết Shamanic là gì và tại sao nó tồn tại khắp thế giới. Bài này đã cho bạn thấy nền tảng nhận thức luận của toàn bộ thực hành: hai thực tại, hai trạng thái ý thức, và khả năng di chuyển giữa chúng.
Nhưng pháp sư không hành trình vào hư không. Khi bước qua cánh cửa giữa OR và NOR, họ đi đến đâu? Câu trả lời nằm trong bản đồ vũ trụ Shamanic — hệ thống ba thế giới mà mọi truyền thống pháp sư trên thế giới đều chia sẻ.
Đó là nội dung bài tiếp theo.
Tiếp theo: Ba Thế Giới và Bản Đồ Vũ Trụ Shamanic
Tham khảo
- The Way of the Shaman, Michael Harner — Giới thiệu (OSC/SSC, Cognicentrism)
- Cave and Cosmos: Shamanic Encounters with Another Reality, Michael Harner — Giới thiệu, Chương 4 (OR/NOR, “biết” vs “tin”)
- Soul Retrieval: Mending the Fragmented Self, Sandra Ingerman — Chương 1-2 (Mất linh hồn, “chúng ta trải nghiệm những gì chúng ta tin tưởng”)