Đây là bài thứ ba trong series 9 bài “Thực Hành Shamanic — Hành Trình Từ Cổ Xưa Đến Hiện Đại” của Gaia Heart Living. Bài trước: Hai Thực Tại — Cánh cửa mà Shaman bước qua.
Pháp sư cần bản đồ
Trong hai bài trước, chúng ta đã khám phá Shamanic là gì và hai thực tại mà pháp sư di chuyển giữa. Nhưng khi pháp sư bước qua cánh cửa từ Thực tại Bình thường (OR) sang Thực tại Phi thường (NOR), họ đi đến đâu?
Mọi nhà thám hiểm đều cần bản đồ. Và các pháp sư trên khắp thế giới — từ Siberia đến Amazon, từ Úc đến Bắc Mỹ — đã vẽ nên cùng một bản đồ trong suốt hàng chục nghìn năm. Bản đồ đó có tên: Ba Thế Giới.
Michael Harner lần đầu nhận ra tầm quan trọng của hệ thống ba thế giới khi sống và học với pháp sư người Conibo ở vùng sông Ucayali, Peru vào năm 1960-61. Vài năm sau, khi đọc công trình của Mircea Eliade, ông nhận ra rằng khái niệm này phổ biến trên hầu hết mọi nền văn hóa có truyền thống Shamanic.
Ba Thế Giới — bản đồ phổ quát
Ba thế giới không phải là những địa điểm vật lý. Chúng là các cõi trong Thực tại Phi thường — những chiều không gian ý thức mà pháp sư có thể truy cập khi ở trong Trạng thái Ý thức Shamanic (SSC).
Hạ giới (Lower World)
Hạ giới nằm “bên dưới” thế giới chúng ta đang sống — nhưng không phải là các lớp đá của nhà địa chất. Như Harner nhấn mạnh trong Cave and Cosmos: “Những người phương Tây khi xuống Hạ giới không đi xuống các lớp đá của Trái đất mà đang đi vào một cõi tinh thần thuần túy bên dưới chúng ta, một cõi không có giới hạn của trần thế.”
Hạ giới thường được mô tả như một vùng đất có thiên nhiên hoang sơ — rừng cổ thụ, đồng cỏ bao la, hang động, hồ nước sâu. Đây là nơi cư ngụ của các Linh thú (Power Animals) — những linh hồn dưới hình dạng động vật, đồng minh thiêng liêng của pháp sư. Đây cũng là nơi các phần linh hồn bị mất có thể tìm đến trú ẩn.
Pháp sư đến Hạ giới để: kết nối với Linh thú, thu hồi linh hồn bị mất, tìm kiếm kiến thức về chữa lành, và nhận hướng dẫn từ các linh hồn từ bi.
Trung giới (Middle World)
Trung giới là thế giới chúng ta đang sống — nhưng nó có hai mặt. Một mặt là thực tại bình thường mà ai cũng nhìn thấy. Mặt kia là chiều phi thường của thế giới này — nơi cư ngụ của linh hồn thiên nhiên, linh hồn người đã khuất, và các năng lượng ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày.
Trung giới phức tạp hơn Thượng và Hạ giới theo một nghĩa quan trọng: không phải tất cả linh hồn ở đây đều từ bi. Harner giải thích rằng chính vì “các linh hồn dân tộc, cũng như các vấn đề và xung đột tinh thần khác của Trung giới,” nhiều pháp sư chọn hành trình đến Thượng hoặc Hạ giới, nơi họ có thể tìm thấy “các linh hồn từ bi vô điều kiện.”
Tuy nhiên, Trung giới vẫn là nơi pháp sư thực hiện nhiều công việc quan trọng — đặc biệt là các loại chữa lành liên quan đến bệnh nhân đang sống trong thế giới này.
Thượng giới (Upper World)
Thượng giới nằm “phía trên” chúng ta — nhưng hoàn toàn khác với bầu trời vật lý. Harner nói rõ: “Thượng giới hoàn toàn khác với những hiện tượng thực tế bình thường ở trên chúng ta, những hiện tượng được quan sát bởi các nhà thiên văn học. Ngay cả những thiên hà xa xôi nhất trong vũ trụ của chúng ta vẫn không phải là Thượng giới của các pháp sư.”
Thượng giới thường được mô tả với ánh sáng rực rỡ, không gian rộng mở, đôi khi có mây, cầu vồng, kiến trúc tinh tế. Đây là nơi cư ngụ của các Thầy tâm linh (Teachers) — những linh hồn từ bi thường xuất hiện dưới hình dạng con người, đôi khi là các nhân vật lịch sử hoặc tâm linh nổi tiếng.
Pháp sư đến Thượng giới để: nhận trí tuệ và hướng dẫn từ các Thầy, thực hiện bói toán (divination), chữa lành ở cấp độ cao, và — như nhiều người phương Tây đã báo cáo — trải nghiệm “tình yêu vũ trụ” sâu sắc.
Đường hầm — con đường đến Hạ giới
Làm thế nào pháp sư thực sự di chuyển giữa các thế giới? Với Hạ giới, phương pháp phổ biến nhất là đi qua Đường hầm (The Tunnel).
Pháp sư bắt đầu bằng cách hình dung một lối vào vào lòng đất — có thể là hang động, gốc cây rỗng, suối nước nóng, hồ nước, hoặc một cái lỗ trên mặt đất. Từ lối vào đó, với sự hỗ trợ của tiếng trống, họ đi xuống qua một đường hầm dẫn đến cảnh quan của Hạ giới.
Điều đáng chú ý: Đường hầm này xuất hiện xuyên văn hóa — từ người Eskimo ở Vịnh Hudson, người Conibo ở Peru, đến người Hopi ở Bắc Mỹ.
Trong The Way of the Shaman, Harner mô tả trải nghiệm Đường hầm của pháp sư Eskimo Iglulik:
“Thầy cúng được dẫn xuống mà không gặp bất kỳ trở ngại nào. Anh ta gần như lướt đi như thể rơi qua một cái ống vừa khít với cơ thể của mình đến mức anh ta có thể kiểm tra sự tiến bộ của mình bằng cách ấn vào hai bên.”
Người Conibo dạy Harner đi theo rễ của cây catahua khổng lồ xuống lòng đất. Người Hopi có sipapu — lối vào Hạ giới nằm ở Grand Canyon. Người thổ dân Úc Arunta dùng cây rỗng. Pháp sư Kung Bushman ở sa mạc Kalahari kể: “Khi mọi người hát, tôi nhảy. Tôi vào trái đất. Tôi đi đến một nơi giống như một hố nước. Tôi đi một quãng đường rất xa, rất xa.”
Harner cũng nhận xét rằng Đường hầm thường có dạng vòng tròn đồng tâm — giống mandala. Bức tranh “Se Pa Po Nah” của họa sĩ Hopi Milland Lomakema, mô tả sipapu, có sự tương đồng đáng kinh ngạc với cả mandala Phật giáo Tây Tạng và trải nghiệm Đường hầm mà người phương Tây hiện đại báo cáo. Các hình ảnh này xuất hiện độc lập trên nhiều lục địa — thêm một bằng chứng cho tính phổ quát của trải nghiệm Shamanic.
Thăng thiên — con đường đến Thượng giới
Để đến Thượng giới, pháp sư “bay lên” thay vì “đi xuống.” Điểm khởi hành có thể là ngọn núi, cây lớn, ống khói, cầu vồng, hoặc bất kỳ hình ảnh nào đưa pháp sư lên cao. Ở Siberia, trống được gọi là “ngựa pháp sư” chính vì nó “giúp pháp sư bay đến Thế giới Thượng và Hạ.”
Harner giải thích trong Cave and Cosmos rằng rào cản để vào Thượng giới “thường là một lớp mây hoặc một loại màng nào đó, đôi khi có một lỗ hổng trên đó.” Sau khi vượt qua, pháp sư đến các cấp độ khác nhau của Thượng giới — mỗi cấp là một vùng riêng với cảnh quan, cư dân và năng lượng khác nhau.
Bao nhiêu cấp độ? Câu trả lời phụ thuộc vào từng truyền thống. Pháp sư ở Amazon báo cáo ít cấp, trong khi “các pháp sư Nội Á và Siberia đếm được tới bốn mươi chín cấp độ hay ‘bầu trời’ ở Thượng giới.” Harner nhấn mạnh: số lượng cấp độ không quan trọng bằng trải nghiệm trực tiếp — “những người hành trình shamanic riêng lẻ rút ra kết luận có hiệu quả khi họ tiến hành các cuộc điều tra trực tiếp.”
Trục Vũ trụ — sợi dây kết nối
Ba thế giới không tồn tại riêng lẻ mà được kết nối bởi Axis Mundi — Trục Vũ trụ. Đây là trung tâm nơi tất cả các thế giới gặp nhau, thường được hình dung như Cây Thế Giới (World Tree), Núi Thiêng, hoặc Cột Trời.
Eliade gọi đây là điểm mà ba “khu vực vũ trụ” chồng lên nhau. Harner thích thuật ngữ “ba thế giới” hơn, vì “thực sự có cả một thế giới được khám phá phía trên chúng ta trong thực tại phi thường, và một thế giới khác bên dưới chúng ta, với nhiều cấp độ hoặc khu vực trong mỗi.”
Mỗi pháp sư có điểm khởi hành riêng — một nơi quen thuộc trong thực tại bình thường từ đó bắt đầu hành trình. Bất kỳ điểm nào pháp sư chọn, nó sẽ trở thành Trung tâm Vũ trụ của riêng họ — “vì tất cả các bản đồ tinh thần tiếp theo đều thu được từ các điểm được sử dụng.” Bản đồ của pháp sư không phải là bản đồ trên giấy — nó nằm trong tâm trí, được xây dựng dần qua nhiều hành trình.
Bốn căn phòng trong truyền thống Laika
Bên cạnh hệ thống ba thế giới của Core Shamanism, truyền thống Laika (những pháp sư Inka ở dãy Andes, Peru) — được Alberto Villoldo ghi lại — có một cấu trúc bổ sung đặc biệt cho Hạ giới.
Villoldo mô tả Hạ giới như nơi chứa bốn căn phòng mà linh hồn phải đi qua trong quá trình chữa lành:
- Căn phòng Vết thương — nơi chứng kiến vết thương ban đầu, sự kiện gốc rễ đã gây mất linh hồn
- Căn phòng Hợp đồng — nơi thương lượng lại những giao ước cũ, niềm tin giới hạn đã ký kết vô thức từ vết thương
- Căn phòng Ân sủng — nơi phục hồi phần linh hồn vẫn còn trong trạng thái thuần khiết
- Căn phòng Kho báu — nơi nhận lại công cụ sáng tạo thiêng liêng
Cấu trúc này lặp lại mô hình hành trình anh hùng trong thần thoại (Parsifal, Psyche, David) — đối mặt, phá bỏ, phục hồi, tạo mới. Không phải hành trình tuyến tính mà là xoắn ốc, mỗi vòng đi sâu hơn.
Trong khi Harner tiếp cận Hạ giới chủ yếu qua góc nhìn nhân chủng học so sánh (Core Shamanism), Villoldo bổ sung góc nhìn từ một truyền thống cụ thể — dòng Laika — với cấu trúc chữa lành chi tiết hơn. Hai góc nhìn bổ sung cho nhau: Core Shamanism cho bản đồ tổng quát, Laika cho lộ trình chữa lành.
Thượng giới và năm tầng trong truyền thống Laika
Villoldo cũng mô tả Thượng giới với năm tầng, mỗi tầng có đặc tính riêng — từ tầng thấp nhất nơi linh hồn gặp các thầy hướng dẫn, đến tầng cao nhất nơi ý thức hòa nhập với nguồn. Ông gọi Thượng giới là nơi “theo dõi vận mệnh” — không chỉ là tương lai mà là tiếng gọi bẩm sinh của linh hồn.
Quan điểm này giao thoa với Harner: cả hai đều đồng ý rằng Thượng giới là nơi pháp sư nhận trí tuệ và hướng dẫn. Khác biệt nằm ở chi tiết: Harner để mỗi người tự khám phá, Villoldo cung cấp bản đồ chi tiết từ truyền thống Laika.
Bản đồ, không phải giáo điều
Có một điểm quan trọng mà Harner nhấn mạnh nhiều lần: bản đồ ba thế giới không phải là giáo điều. Không có số cấp độ “chính thức.” Không có mô tả cố định về những gì bạn sẽ thấy. Mỗi người xây dựng bản đồ riêng qua trải nghiệm trực tiếp.
Trong dự án MONOR của Foundation for Shamanic Studies, hàng nghìn người phương Tây đã báo cáo trải nghiệm hành trình — hơn 2.500 bản tường thuật về Thượng giới và gần 2.400 về Hạ giới. Những báo cáo này cho thấy sự tương đồng đáng kinh ngạc — nhưng mỗi trải nghiệm cũng có nét riêng, phản ánh con đường cá nhân của mỗi người hành trình.
Điều này nói lên một nguyên tắc cốt lõi: Shamanic là phương pháp khám phá, không phải hệ thống niềm tin cố định. Bản đồ ba thế giới là điểm khởi đầu — nhưng những gì bạn khám phá bên trong đó là câu chuyện của riêng bạn.
Từ bản đồ đến thực hành
Giờ bạn đã có bản đồ: hai thực tại, ba thế giới, các lối vào và con đường. Nhưng bản đồ chỉ thực sự có ý nghĩa khi bạn sử dụng nó.
Làm thế nào để thực sự bước vào hành trình? Công cụ nào giúp bạn đi qua cánh cửa giữa OSC và SSC, qua Đường hầm, đến Hạ giới và Thượng giới? Câu trả lời nằm ở thứ mà pháp sư Tuva gọi là “ngựa pháp sư” — tiếng trống.
Bài tiếp theo sẽ đưa bạn vào trải nghiệm cốt lõi nhất của Shamanic: hành trình với tiếng trống.
Tiếp theo: Hành Trình Shamanic — Tiếng trống và cánh cửa ý thức
Tham khảo
- Cave and Cosmos: Shamanic Encounters with Another Reality, Michael Harner — Giới thiệu (Ba thế giới, OR/NOR), Chương 5 (Three Worlds, Axis Mundi, MONOR)
- The Way of the Shaman, Michael Harner — Chương 2 (Đường hầm, lối vào Hạ giới, sipapu, mandala)
- Hành Trình Thu Hồi Linh Hồn, Alberto Villoldo — Bốn căn phòng, Thượng giới Laika